De droom, het land en het tekort

Een essay over openbaarheid, transparantie, open data en de ambtenaar

Openheid, transparantie, open data. Er gaat geen week -misschien wel geen dag- voorbij, of deze termen zorgen binnen of buiten de overheid voor pittige discussies. In al die discussies schuilt een ingewikkelde tegenstelling. Aan de ene kant de enorme behoefte naar het dichten van de kloof tussen mensen onderling, en tussen burger en overheid, het verlangen naar het terugveroveren van het (wederzijdse) vertrouwen en de hoop dat zuiverheid, openheid en transparantie voor een belangrijk deel die brug zouden kunnen slaan.  En aan de andere kant de notie dat die gedroomde zuiverheid ‘in de echte wereld van alledag’ niet of nauwelijks haalbaar is of lijkt.

Het Expertisepunt Open Overheid vroeg EMMA en DUiDT een onderzoek te doen naar de vraag waar zuiverheid en transparantie beginnen én eindigen, en in hoeverre la condition humaine daarop van invloed is. In hoeverre het zaak is, om nu juist dat menselijk tekort verder te articuleren in plaats van te negeren, dan wel te ontkennen. De resultaten van het onderzoek zijn in de vorm van een essay verwoord en draagt de titel ‘De droom, het land en het tekort’.

Het essay schets de bevindingen langs drie verhaallijnen. Onze eerste lijn gaat in op de droom anno nu. Waarbij beelden zullen opduiken die laten zien hoezeer meer openheid in besluitvormingsprocessen, koppelbaarheid van data, maar vooral ook het ontwikkelen van data-gedreven open aanpakken, veelbelovend zijn. De droom is dat openheid en openbaarheid van informatie ervoor kunnen zorgen dat er nieuwe, slimme oplossingen ontstaan, die het leven van alledag verbeteren. Dat overheid, markt én de samenleving als geheel meer impact van beleid ervaren én het beleid dat creëert. Waarbij er in de praktijk ook al enkele fraaie resultaten te zien zijn.

Onze tweede verhaallijn – het land – wil inzichtelijk maken, waar de droom (zo nu en dan) stuit op de harde realiteit van alledag. Dan gaat het vooral over het vertrouwen als voorwaarde om de open aanpak van de eerste schetslijn te kunnen laten slagen. Enerzijds gaat het dan om vertrouwen in samenwerking met anderen binnen niet-lineaire en co-creatieve beleidsprocessen, in de bereidheid om ruimte te scheppen voor en proactief te zoeken naar andere inzichten en perspectieven, naar horizonverbreding. Anderzijds gaat het om vertrouwen in de data alsook de methoden en vaardigheden om data te duiden.

De derde verhaallijn tot slot, het tekort, laat zien waar verklaringen gezocht kunnen worden, die de wrijving tussen verhaallijn één en twee kan verklaren. Verklaringen die uiteindelijk zijn terug te voeren tot de menselijke factor, zowel als voorwaarde én belemmering van vernieuwing en verandering.

Het essay sluit af met een tiental overpeinzingen over ‘hoe nu verder.’ Bedoeld als bijdrage aan de discussie hoe de ‘open overheid’ zich de komende jaren zou kunnen ontwikkelen.

  1. Invloed op beleid nodig door co-creatief en non-lineair werken
  2. Met transparantie 2.0 als inzet
  3. Speld in de hooiberg
  4. When the going gets tough, the tough gets going
  5. WOB-bewuste ambtenaar?
  6. Grenzen aan transparantie nodig?
  7. Dus is realisme nodig
  8. Met ruimte voor de menselijke natuur en ‘ons’ tekort
  9. Maar aan de andere kant: meer ruimte voor informed dicision making
  10. Opstellen van een ‘echt’ gezamenlijke visie/strategie

Het essay is te downloaden via de website Rijksoverheid.nl:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2017/12/12/de-droom-het-land-en-het-tekort-een-essay-over-openbaarheid-transparantie-open-data-en-de-ambtenaar

Titel: ‘De Droom, het land en het tekort. Een essay over openbaarheid, transparantie, open data en de ambtenaar’.
Auteurs: Ton Baetens (EMMA), Arnout Ponsioen (DUiDT), Menno Jacobs (EMMA).
Jaar: 2017